بافت ساختاری خانه های روستا " حلزونی شکل " مربوط به سه دوره سلجوقیه ، صفویه ، قاجاریه بوده و کوچه بن بست در آن وجود ندارد. حرکت تند و شیب دار کوه ، خانه و باغ را از شمال به جنوب و بالعکس مرتبط می کند. در کوچه های باریک و کج و معوج که برای شکستن باد بوده، بوی خاک رخوتی در ما ایجاد می کند که ساعت ها در فکر فرو می رویم. ابیانه دارای سه محله "پل" (به معنای بالا)، "یسمون"،"هرده" (پایین ده) می باشد. ساختمان های کهن روستا با پوششی از "خاک سرخ رنگ" در شیب یکنواخت دامنه خاکستری کوه، چون شعله های رقصنده آتش بر دل خاکستر دیده می شود. این خاک سرخ خاصیتی در بر دارد که هر چه باران بخورد محکم تر می شود درست مانند مردم ابیانه که در مقابل هجوم حوادث و مصیبت های طبیعی مانند زلزله و سیل به صبوری یک کوه و سر سختی یک صخره به مقاومت ایستاده اند و با عشقی که به سنت و معماری سرزمین اجدادی خود و به همه یادگاری های نیاکانشان داشته اند، در هر تعمیر سبک بناهای آن را حفظ کرده اند.

 در مورد قدمت این روستا، اختلاف نظر بسیار است. از تاریخ دقیق قدمت ابیانه اثری در دست نیست. در قسمت پایین روستا، تپه ای خاکی بنام " قلعه نزاتون " قرار دارد. زمانی بر روی تپه، دز یا قلعه ای به منظور نیاز سکونتی، حفاظتی یا بعداً کوره سفال سازی بنا شد که نامش را " دزاتون " نهادند، به مرور زمان دزاتون به صورت نزاتون در آمده است. برای تمدن " سیلک " کاشان تاریخ شش هزار ساله را ذکر کرده اند. به طوری که کاوش های انجام شده در سیلک نشان می دهد در هر مرحله یورش و تخریب، یا به واسطه ازدیاد جمعیت، ساکنین آنجا درصدد ایجاد پناهگاه مناسب بر آمده و در آن جمعیت انشعابی صورت گرفته است. روستای ابیانه به واسطه نزدیکی به کاشان یکی از آن انشعابات است. با وجه تشابهی که بین سفال های این ده و خرابه های سیلک کاشان وجود دارد به نظر می رسد که نام " آتون " از انتقال هنر سفال سازی، به این محل مایه گرفته است.